Kunst in Weesp: lokale regie of Amsterdams beleid?

WEESP Gemeente Amsterdam wil met nieuw beleid de openbare kunst inclusiever maken. In Weesp klinkt steun, maar ook stevige kritiek: kunst moet aansluiten bij de lokale geschiedenis en de beslissingen moeten bij Weespers en Driemonders zelf liggen.

door Riz Jongerius

Het beleid wil meer verhalen en gemeenschappen een plek geven. Nadrukkelijk gaat het om groepen die tot nu toe minder zichtbaar zijn: vrouwen, mensen met een migratieachtergrond en de LHBTIQ+-gemeenschap. Kunst in de openbare ruimte moet volgens de gemeente een afspiegeling zijn van de samenleving en bijdragen aan herkenning en verbondenheid.

Meer diversiteit in de kunstcollectie

Om de balans te herstellen, wil de gemeente bij nieuwe kunstprojecten vaker kiezen voor onderbelichte verhalen, over migratiegeschiedenis, vrouwenrechten of hedendaagse maatschappelijke thema's. De artistieke vrijheid van de maker blijft daarbij leidend: kunst hoeft niet letterlijk representatief te zijn, maar kan ook symbolisch of abstract vorm krijgen. Ook bewoners moeten meer inspraak krijgen. Via stadsgesprekken en inspraaktrajecten moeten inwoners meedenken over nieuwe kunstwerken en monumenten in hun eigen buurt.

Gemeente Amsterdam telt momenteel meer dan 1.750 kunstwerken in de openbare ruimte, van standbeelden tot herdenkingsmonumenten. Die collectie is historisch gegroeid, maar weerspiegelt niet altijd de diversiteit van de huidige bevolking. Mannen worden vaker verbeeld dan vrouwen, en bepaalde groepen zijn nauwelijks zichtbaar.

Weesp wil maatwerk

De bestuurscommissie van Weesp reageert overwegend positief, maar plaatst duidelijke kanttekeningen. Weesp en Driemond hebben een andere schaal en identiteit dan de rest van de gemeente, en kunst moet aansluiten bij lokale geschiedenis: de vestingstad, de Vecht en het industriële verleden.

De bestuurscommissie vraagt ook aandacht voor draagvlak. In een kleinere gemeenschap is betrokkenheid extra belangrijk, en inspraak moet serieus worden genomen. Tegelijk pleit zij voor eenvoudiger procedures en directere toegang tot subsidies. „Initiatieven van bewoners lopen geregeld vast op complexe subsidieprocedures via het Amsterdams Fonds voor de Kunst (AFK), de verplichte advisering door het Stadscuratorium en de ingewikkelde inkoop- en aanbestedingsregels, wat de beoogde participatie kan belemmeren.“

'Het moet over Weespers gaan, niet over Amsterdammers'

De spanning tussen stedelijk beleid en lokale identiteit loopt als rode draad door het debat. Meerdere fracties vrezen dat Weesp te veel wordt meegenomen in een ‘Amsterdamse’ aanpak. Mathijs Petri (WB) is daar uitgesproken kritisch over, met name over de rol van externe adviesorganen.“Beslissingsmacht overhevelen naar een adviescomité, in dit geval het Stadscuratorium, is typisch iets wat ik niet zo fijn vind aan de Amsterdamse bestuurscultuur”, zegt hij.

Tegelijk spreekt Petri waardering uit voor het conceptadvies van het dagelijks bestuur. “Onze fractie wil het dagelijks bestuur complimenteren voor de inhoud van het advies, maar ook qua proces.” Petri pleit ervoor het draagvlak voor kunst en monumenten volledig lokaal te leggen. “Volgens mij moet het in de context van het stadsgebied gewoon alleen Weespers en Driemonders zijn, en niet Amsterdammers.” Weesper Belang (WB) diende daarom een voorstel in om het criterium ‘Amsterdammers’ te vervangen door “Weespers en/of Driemonders”. Dit werd aangenomen.

Kunst of politiek?

Een ander discussiepunt is de nadruk op representatie. De gemeente wil bij nieuwe kunstwerken voorrang geven aan onderbelichte verhalen, zoals die van vrouwen, mensen met een migratieachtergrond en de LHBTIQ+-gemeenschap. De WSP steunt dat in principe, maar ziet ook een risico. “Als je kunst vooral langs politieke thema’s gaat ordenen, dan wordt maatschappelijke kunst al snel een politiek thema” zegt Tim Booij (WSP). Kunst moet boven de politieke waan van de dag uitstijgen, vindt hij. “Misschien ligt de grootste behoefte hier niet aan meer progressieve thematische kunst, maar juist aan kunst die past bij Weesp.”

Laurens Oosting (VVD) uit eveneens stevige kritiek en betwijfelt of het plan aansluit bij de realiteit in Weesp. Volgens hem richt het plan zich “eigenlijk uitsluitend op representatie en inclusie” en verschuift de aandacht van kunst naar identiteitspolitiek. “Dit is geen kunstbeleid. Het is beleidsmatig denken over identiteit, losgezongen van plaats, schaal en historie.” Oosting noemt drie bezwaren. Inhoudelijk vindt hij dat kunst en verhalen beoordeeld moeten worden op “kwaliteit, relevantie en betekenis voor de gemeenschap, en niet op afkomst, geslacht of geaardheid.” Praktisch stelt hij dat het plan geen concrete instrumenten bevat: “Geen doelen, geen quota, geen verplichtingen. Dat maakt het feitelijk symboolpolitiek.” Ook financieel schiet het volgens hem tekort.

Jan van der Does (PN) denkt daar anders over. “Ik vind het juist goed. Ook in Weesp zijn verschillende groepen aanwezig die nog niet herkenbaar zijn in kunstwerken.” Hij wijst op de zichtbaarheid van inwoners met een migratieachtergrond. “We hebben wel twee moskeeën, maar weinig openbare kunst met een migratieachtergrond.”

Wie beslist?

Meerdere fracties willen weten wie straks daadwerkelijk aan de knoppen zit. Portefeuillehouder Germen Hiemstra (D66) stelt de commissieleden gerust: “Het simpele antwoord is: u, wij eigenlijk. Het stadsgebied beslist over de kunst in de openbare ruimte van Weesp en Driemond.” Adviezen van externe partijen zijn volgens hem niet bindend. “Het is een advies. Wij besluiten.” Toch blijft de vraag hangen hoeveel praktische invloed die adviezen hebben, zeker als ze verweven zijn met stedelijk beleid.

Budget onduidelijk, procedures te zwaar

Ook over het geld bestaat onduidelijkheid. Commissieleden vragen zich af welk budget er beschikbaar is voor kunst in Weesp, met name in groeigebieden zoals Weespersluis. Hiemstra moet het antwoord schuldig blijven: “Het beschikbare budget vanuit de GEM Bloemendalerpolder voor kunstprojecten is momenteel niet bekend.” 
Bij nieuwe bouwprojecten wordt kunst bovendien niet altijd een plek gegeven. Het dagelijks bestuur benadrukt dat kunst vanaf het begin onderdeel moet zijn van de planvorming en wil het makkelijker maken voor lokale initiatieven. Oosting zegt over het plan van de gemeente: “Beleid zonder financiële dekking is geen beleid, dat is een intentieverklaring.“

Besluit op 26 mei

De bestuurscommissie geeft uiteindelijk een overwegend positief advies, maar met duidelijke voorwaarden: meer ruimte voor lokale identiteit, betere participatie en eenvoudiger procedures. Het college van burgemeester en wethouders beslist op 26 mei over het definitieve kunstbeleid.