De ene week woont Ron Heeren (55) bij zijn gezin in Weesp, de andere week in zijn pied-a-terre in Limburg - vlakbij Universiteit Maastricht, waar hij het onderzoeksinstituut M4i runt. Vijf jaar geleden verhuisde de professor zijn complete team van Amsterdam naar Maastricht. Daar lagen meer kansen. Het bleek een goede stap. 

Stroomversnelling

"Mijn onderzoek is zich na mijn opleiding steeds meer gaan richten op de medische toepassingen van massaspectrometrie. In mijn tijd bij onderzoeksinstituut AMOLF was het vaak moeilijk om ziekenhuizen en artsen enthousiast krijgen over nieuwe technieken, hun aandacht ging vooral uit naar patiëntenzorg. In Maastricht werken de universiteit en het academisch ziekenhuis juist heel nauw samen op het gebied van onderzoek en innovaties. Hierdoor kunnen we brainstormen met artsen en chirurgen; de mensen die ermee moeten gaan werken. Het gevolg is dat ideeën die al langer bestonden na onze overstap in een stroomversnelling raakten. Hierdoor hebben we binnen relatief korte tijd veel bereikt." 

'Nog tijdens de operatie kunnen we informatie over tumorweefsel leveren'

Duizenden moleculen

Als voorbeeld noemt Heeren het ontwikkelen van instrumenten voor beeldvormende massaspectrometrie. Hiermee worden plakjes weefsels moleculair in beeld gebracht. Met duizenden moleculen en met al hun gedetailleerde informatie tegelijkertijd. Hierdoor kan heel snel worden bepaald of een schilderij echt is. Of dat er paardenvlees in een frikadel zit. Maar waar het de Weesper vooral om te doen is, is dat het artsen kan helpen bij het opereren en behandelen van patiënten. 

Tijdens de operatie

"Neem iemand met een tumor die geopereerd wordt. Nog tijdens de operatie gaat die tumor naar de patholoog. Die heeft vervolgens een half uur de tijd om - met beperkte middelen - vast te stellen of de tumor in zijn geheel is verwijderd. De patiënt ligt ondertussen nog op de operatietafel. Met onze massaspectrometer kan dat veel sneller. Als de patholoog ons een plakje van het weefsel stuurt, kunnen wij hem binnen tien minuten heel waardevolle informatie leveren. Bij voorbeeld: zijn de randen schoon, met andere woorden is de hele tumor verwijderd? En welke vervolgbehandeling zou het beste aanslaan?" 

iKnife

In het verlengde hiervan ontwikkelde het onderzoeksteam van Prof. dr. Ron Heeren een iKnife, dit is een chirurgisch mes dat rook analyseert tijdens de operatie en binnen enkele seconden een diagnose stelt: "Als jij gaat barbecueën en je gooit er een biefstuk op en daarna een moot zalm, dan ruik je het verschil, toch? Dat betekent dat er informatie in die rook zit. Bij operaties waarbij verhitte messen worden gebruikt om tijdens het snijden ook meteen de bloedvaten dicht te schroeien, komt er ook rook vrij. Die rook gaat via een slangetje naar de massaspectrometer. Die kan na 30000 analyses per seconde de chirurg tijdens zijn werk vertellen of hij in gezond of ziek weefsel snijdt. De kans dat alle kwaadaardige cellen al meteen bij de eerste operatie worden verwijderd, neemt hierdoor enorm toe." 

'Een wetenschapper in een ivoren torentje, daarmee win je de oorlog niet'

Mensenwerk

Heerens onderzoeksinstituut M4i ontwikkelde deze instrumenten in samenwerking met artsen en chirurgen. "Want wetenschap is mensenwerk. Het draait om interactie: het samenbrengen van ideeën, mogelijkheden, kennis en ervaring over de grenzen van disciplines. Daarom ben ik ook zo ontzettend blij met mijn team. Het lijkt wel een Oscar-praatje, maar het winnen van die Thomson-medaille is echt een gezamenlijke verdienste. Iedereen binnen dit team heeft een bijdrage geleverd: van de oudgedienden met hun jarenlange ervaring tot de jonge aanwinsten met hun frisse ideeën." 

Mensenwerk dus, en wat Heeren minstens zo belangrijk vindt is dat zijn wetenschappelijke werk andere mensen vooruithelpt. "Als wetenschapper in een ivoren torentje een beetje briljant zitten wezen, daarmee gaan we de oorlog niet winnen. Wetenschap moet van maatschappelijk belang zijn. Dat je ondanks dat nobele streven vooral wordt gedreven door nieuwsgierigheid, dat maakt niet uit. En dat je er lol in hebt, dat is echt een must. Successen boeken in de wetenschap kan alleen als je er veel plezier in hebt'. 

Universiteit Maastricht over de Thomson-medaille:
'Ron Heeren is pas de derde Nederlandse laureaat van de Thomson-medaille sinds de instelling van deze internationale prijs in 1985. De Thomson Medal Award is vernoemd naar Sir J. J. Thomson, die meer dan 100 jaar geleden verantwoordelijk was voor de eerste massaspectrograaf. Hij voorspelde destijds ook al veel kenmerken van moderne massaspectrometrie. Zo ontdekte hij bijvoorbeeld het elektron met behulp van massaspectrometrie en won in 1906 de Nobelprijs voor zijn baanbrekende onderzoek. De Thomson-medaille wordt aan Ron Heeren uitgereikt door de voorzitter van de IMSF tijdens de eerstvolgende internationale massaspectrometrie-conferentie in Rio de Janeiro.'